Rzeka życia i niezgody. Nil w polityce zagranicznej państw afrykańskich.

Skomentuj
nile

Ilość wody dostępnej na ziemi to 14 ml d km3 z czego 2,5% – 35 mln km3 to wody słodkie, z których jedynie 200 tys. km3, czyli mniej niż 1% nadaje się do użytku dla ludzi i ekosystemów. Co sekundę liczba ludzi w miastach wzrasta o dwie osoby, a poziom zużycia wody rośnie szybciej niż poziom populacji. ONZ utrzymuje, że człowiek, żeby zaspokoić swoje podstawowe potrzeby zużywa od dwudziestu do pięćdziesięciu litrów wody dziennie. Około 2,5 mld ludzi, w tym 1 mld dzieci, żyje bez dostępu do kanalizacji i instalacji wodnych. Co dwadzieścia sekund w wyniku złych warunków sanitarnych umiera jedno dziecko.

Rok 2013 został ogłoszony przez ONZ Międzynarodowym Rokiem Współpracy w Dziedzinie Wody (rezolucja A/RES/65/154)2. Zgromadzenie Ogólne ONZ każdego roku stara się skierować uwagę świata na aktualne problemy o istotnym znaczeniu na arenie międzynarodowej. Tym razem nie bez powodu, w obliczu kryzysu żywnościowego i klęsk żywiołowych spowodowanych suszą, oczy świata kierowane są na ten właśnie problem.

Oprócz funkcji warunkującej ludzkie zdrowie, woda odgrywa bardzo istotną rolę w kontekście polityki wewnętrznej i w stosunkach międzynarodowych. Dostęp do zasobów tego składnika jest często zarzewiem konfliktów na skalę światową. Były sekretarz generalny ONZ Boutrus Boutros-Ghali powiedział, że „następna wojna między państwami nie będzie toczyć się o ropę czy granice terytorialne, ale jedynie w wyniku problemów związanych z wodą”.

Jednym z obszarów szczególnie ważnych strategicznie jest basen Nilu. Ze względu na dużą powierzchnię, zróżnicowanie polityczne oraz uwarunkowania historyczne jest jednym z kluczowych obszarów skupiających uwagę światowych organizacji specjalizujących się w reagowaniu na kryzys związany z dostępem do wód słodkich. W rejonie basenu Nilu rzeka jest źródłem wody dla jedenastu krajów – razem z Sudanem Południowym, który uzyskał niepodległość 8 lipca 2011 roku. Zasoby Nilu warunkują rozwój społeczny i gospodarczy. W większości państw regionu poziom ubóstwa przekracza 50%, jedynie w Egipcie stanowi ok. 17 %4. Kraje zmuszone do korzystania z jednego źródła wody starają się egzekwować jak najkorzystniejsze warunki, pozwalające na większy przydział wód dostarczanych przez rzekę. Z powodu niedostatku wody powstają liczne konflikty. O tym, jak zaciekle państwa bronią dostępu do zasobów Nilu, może świadczyć wzburzona reakcja Egiptu na plan budowy tam w Etiopii.

Ważnym dla zrozumienia podłoża konfliktu jest fakt, że 87% wód wpływających do Asuanu ma swoje źródło w Etiopii. Natomiast Egipt, w dużej mierze w wyniku wcześniejszych ustaleń z czasów kolonializmu Brytyjskiego5 dostaje największą część zasobów Nilu. Po uzyskaniu przez Sudan niepodległości powstał projekt budowy Tamy Asuańskiej i na mocy Układu w sprawie Podziału Wód Nilu – Nile Waters Apportionment Treaty, podpisanego w 1956 roku Egipt zwiększył swój przydział do 55,5 miliardów m3, a Sudan 18,5 miliardów m3. Porozumienie zawarte między dwoma krajami marginalizowało potrzeby państw górnego biegu Nilu. Obowiązuje ono do dzisiaj, chociaż w wyniku dekolonizacji wiele obecnych państw uwzględnionych w umowie jako kolonie uzyskało niepodległość.

W 2011 roku parlament egipski oskarżył ministerstwo odpowiedzialne za irygację i zarządzanie źródłami wody o to, że nie zdołało zapobiec rozbudowie etiopskich inwestycji na Nilu, przez co zasoby Egiptu zostały zredukowane do 32 miliardów m3 wody. Ówczesny Minister do spraw Źródeł Wody i Irygacji, obecny premier Egiptu, Hiszam Kandil, zapewnił jednak, że przydział wody dla Egiptu wynosi 55,5 miliardów m3 i nie zmienił się od 1955 roku6. Oprócz redukcji zasobów wody w analizie projektu tam, trzeba uwzględnić różnorodność planowanych przedsięwzięć. Etiopia przewiduje konstrukcje o różnym przeznaczeniu. Niektóre mają służyć irygacji okolicznych terenów, a niektóre mają generować energię. Korzyścią tych drugich byłaby możliwość sprzedawania Egipcjanom nadwyżki produkowanej energii. Taki rodzaj współpracy przyniósłby korzyści dla obydwu stron. Jednak egipscy komentatorzy, odpierając argument o korzyściach płynących z pozyskiwania energii za pośrednictwem wody, twierdzą, że poszukując alternatywnych rozwiązań, Etiopia mogłaby skorzystać z innych źródeł generujących energię takich jak wiatr, energia słoneczna, geotermalna czy biopaliwa7. Strona egipska często pomija pozytywny wpływ tam w Etiopii na zasoby Nilu. Budowle mogą przyczynić się do ograniczenia utraty wody przez parowanie w jeziorze Nasera. Zamiast przechowywać w Egipcie wodę gromadzoną w okresach wylewu i narażoną na parowanie, można by ją przechowywać w zbiornikach w Etiopii i przez to w znacznym stopniu zmniejszyć poziom ewaporacji – szacunkowo nawet o pięć procent.

Dla władz Egiptu uzasadnieniem większego przydziału wody są najbardziej niekorzystne warunki naturalne. Egipt otrzymuje największą część zasobów rzeki, stanowi również najwięk- -szą populację krajów Basenu Nilu. Zużywa największą ilość wody, a przydział na jednego mieszkańca (24 m3 zasobów odnawialnych), jest tu najniższy spośród wszystkich jedenastu państw (dla porównania Uganda 1261 m3, Etiopia 1543 m3, Sudan 778 m3). Poza tym 95% społeczeństwa egipskiego żyje na terenach basenu Nilu, w Etiopii jedynie 39%. Egipt ma także najwyższą średnią roczną temperaturę 40° C, najwyższy poziom parowania (2400 mm rocznie, przy czym poziom parowania na terytoriach pozostałych krajów wynosi ok. 1400 mm rocznie), najniższą liczbę opadów atmosferycznych (150 mm rocznie) i najtrudniejsze warunki życiowe spośród wszystkich państw basenu Nilu8.

Istnieje wiele czynników naturalnych stawiający społeczeństwo egipskie w najbardziej niekorzystnej sytuacji spośród państw regionu. Jednak przyczyny problemu deficytu wody wynikają również z ignorancji oraz szeregu zaniedbań zarówno na szczeblu instytucjonalnym jak i społecznym. Ze względu na małe ilości opadów atmosferycznych, tereny rolnicze muszą być nawadniane sztucznie. Natomiast kraje górnego Nilu, pozyskując wodę z deszczu mają wystarczające zasoby do zaspokojenia potrzeb rolnictwa. Fakt ten mógłby stanowić impuls do zawiązania kontaktów handlowych. Egipt, zamiast importować mięso z Brazylii czy Indii, tańszym kosztem mógłby sprowadzać produkty z krajów górnego Nilu, zmniejszając w ten sposób koszty transportu. Problem przyrostu można by natomiast rozwiązać podejmując inicjatywy zapobiegające szybkiemu wzrostowi liczby populacji.

Poza tym istnieje mnóstwo czynników zaradczych, które znacznie poprawiłyby sytuację Egiptu. Duże ilości wody mogłoby zaoszczędzić zmniejszenie jej utraty podczas procesu produkcji. Konieczne jest więc podniesienie efektywności pracy fabryk oraz wprowadzenie restrykcji, które ograniczyłyby nadmierne zużycie wody we wszystkich sektorach przemysłu. Dla usprawnienia i zwiększenia wydajności systemów odpowiedzialnych za pozyskiwanie zasobów Nilu, należałoby budować wydajne systemy oparte na rzetelnych analizach i badaniach hydrologicznych oraz technologicznych. Pomocną inicjatywą mogłoby być dofinansowywanie badań i opracowanie projektów regulujących nadwyżki wody powstałe w czasie wylewów. W życie powinny wejść strategie racjonalizacji lub podniesienie cen wody, stosunkowo bardzo niskich w Egipcie, co zapobiegłoby jej marnotrawieniu. Niezbędna jest także promocja inicjatyw ekologicznych i inwestycji związanych z pozyskiwaniem odnawialnych zasobów energii, podnoszenie świadomość społecznej o problemie deficytu wody, rozsądne dystrybuowanie zasobów, a także opracowanie kompleksowego planu, uwzględniającego aspekt polityczny i naukowy. Konieczna jest również dogłębna analiza sytuacji prawnej i opracowanie planu ekonomicznego ustalającego zakres współpracy gospodarczej między państwami górnego i dolnego Nilu, określająca jasno ich pozycje negocjacyjne, oczekiwania i potrzeby.

Rewolucja 25 stycznia w Egipcie stała się impulsem dla konstruktywnej krytyki reżimu byłego prezydenta Hosniego Mubaraka. Jednym z zarzutów wystosowanych w kierunku sposobu prowadzenia przez niego polityki, było właśnie nieudolne zarządzanie projektami wiązanymi z usprawnieniem irygacji Nilu. Politycy, działacze i naukowcy wykazują zainteresowanie tematem problemów z wodą i zwracają uwagę na konieczność zmian. Jednak oprócz bezwarunkowo niezbędnych do zagwarantowania prosperity regionowi postulatów Egipt często deklaruje, że priorytetem w sprawie Nilu jest zachowanie historycznego prawa do rzeki. Cokolwiek kryje się pod tym mało precyzyjnym, a jednak pretensjonalnym stwierdzeniem, może spowodować poważny konflikt.

Nowym aktorem na politycznej scenie Basenu Nilu jest Sudan Południowy. Polityka tego kraju wraz z jego specyficznymi potrzebami, żądaniami oraz geopolitycznymi uwarunkowaniami, może mieć istotny wpływ na rozwój sytuacji. Przez Sudan Południowy przepływa głównie Biały Nil, który przeciwnie niż Nil Niebieski niesie ze sobą małą zawartość mułów, co znacznie wpływa na jakość dostępnej w nim wody. Jednak ze względu na nieudolne zarządzanie i nieefektywność systemów nawadniających, Sudan Południowy dla zaspokojenia potrzeb sektora rolnictwa pozyskuje wodę głównie z opadów, a to znacznie uzależniło ten filar gospodarki od warunków atmosferycznych.

Kluczowe dla polityki krajów basenu Nilu może być zwrócenie większej uwagi na Biały Nil, który mógłby być alternatywnym źródłem wody dla Egiptu korzystającego głównie z zasobów Nilu Niebieskiego znajdującego się na terytorium Etiopii. Szczególnie, że jak do tej pory Sudan Południowy akceptuje przyjętą dotychczas nadrzędną pozycję Egiptu. Współpraca tych dwóch krajów byłaby korzystna dla obydwu stron, chociaż nie ulega wątpliwości, że byłaby również bardzo trudna, szczególnie w obliczu napiętych stosunków między Sudanem i Sudanem Południowym, a także przez uwarunkowania etniczne i historyczne wiążące Sudan Południowy z krajami górnego Nilu, a Egipt z Sudanem. Sudan Południowy nie powinien być pominięty przez egipskich polityków ponieważ kraj ten, przez swoją specyficzną pozycję mógłby pełnić rolę swoistego pomostu między górnym i dolnym biegiem Nilu.

Jednym z projektów, który miał na celu zwiększenie zasobów wody jest kanał Jonglei na terenie Sudanu Południowego. Pomysł zakładał stworzenie konstrukcji, która umożliwiłaby przepływ rzeki pod bagiennymi obszarami Sudd, co zmniejszyłoby utratę wody w wyniku parowania. Jednak nigdy nie udało się wcielić projektu w życie, chociaż byłby bardzo korzystny w kontekście poszukiwania alternatywy dla Nilu Niebieskiego dostarczającego większość wody do Egiptu. Jednym z jego słabych punktów jest negatywny wpływ na rybołówstwo, będące ważnym sektorem gospodarki tego regionu. Przykład konfliktu interesów rybaków i pomysłodawców kanału Jonglei doskonale obrazuje jak bardzo skomplikowane i trudne do rozstrzygnięcia są problemy związane z zarządzaniem zasobami rzeki i jej ekosystemem. Nil jest przede wszystkim źródłem wody, ale również dostarcza pożywienia. Uwzględnienie wszelkich racji i pretensji do dóbr czerpanych z rzeki nastręcza wielu problemów, nawet na niewielkim terenie. Nic więc dziwnego, że inicjatywa współpracy na poziomie międzynarodowym wymaga nieporównywalnie większych wysiłków.

W 1999 została utworzona instytucja o nazwie Inicjatywa Krajów Basenu Nilu, zrzeszająca dziewięć krajów korzystających z dostępu do wód rzeki: Egipt, Sudan, Etiopię, Ugandę, Kenię, Tanzanię, Burundi, Rwandę i Demokratyczną Republikę Konga. Erytrea ma status obserwatora, a Sudan Południowy wystąpił o członkostwo w organizacji we wrześniu 2011. Inicjatywa Krajów Basenu Nilu jest współpracą i partnerstwem skupiającym się na opracowania planu, który umożliwiłby sprawiedliwy podział socjalnych i ekonomicznych dóbr, oraz korzyści czerpanych z Nilu. Organizacja dba również o bezpieczeństwo regionu.

Jednak ze względu na duży przyrost naturalny, brak bezpieczeństwa żywności, degradacje środowiska, brak wody oraz przede wszystkim ryzyko wybuchu konfliktu, sześć krajów basenu Nilu podpisało w 2010 roku porozumienie Nile Comprehensive Framework Agreement, w którym państwa górnego Nilu domagają się swoich praw do wód rzeki. Egipt i Sudan wciąż nie chcą przystąpić do tego projektu.

Mimo zawiązania wielu inicjatyw, mających służyć wspólnemu dobru, wciąż powstają konflikty związane z dostępem do wody. Istotnym problemem jest brak opracowanej strategii eksploatacji i ochrony zasobów Nilu, która miałaby rzeczywisty wpływ na uzyskanie większych korzyści. Na szczeblu międzynarodowym toczą się zaciekłe spory, a tymczasem najnowsze badania oparte na nowoczesnych metodach dostarczają danych pozwalających stwierdzić, że wody rzeki są wystarczającym źródłem dla wszystkich krajów wchodzących w skład jego basenu. Jedną z najbardziej aktualnych publikacji dotyczących Nilu jest książka wydana przez Program Rozwoju w dziedzinie Wody i Żywności CGIAR – (Challenge Program on Water and Food CGIAR) – pt. Basen Nilu: woda, rolnictwo, zarządzanie i źródła utrzymania (The Nile River Basin: Water, Agriculture, Governance and Livelihoods) autorstwa S. Bekele, V. Smakhtin, D. Molden, D. Peden. Publikacja w szerokim kontekście przedstawia zaktualizowane dane i w oparciu o nowoczesne metody, takie jak na przykład teledetekcja czy System Informacji Geograficznej omawia sytuację krajów należących do basenu rzeki Nil. Informacje zebrane w książce pozwalają na wysnucie wniosku, że odpowiednie zarządzanie zasobami może pomóc rozdysponować wodę w taki sposób, by starczyło jej wszystkim mieszkańcom regionu. Jak twierdzą naukowcy, dla polepszenia sytuacji krajów Basenu Nilu, należałoby przede wszystkim zawiązać zakrojoną na szeroką skalę współpracę pomiędzy krajami regionu. Projekty rozwoju i usprawnienia funkcjonowania systemów irygacyjnych powinny angażować całe państwa i kierować ich politykę w kierunku rozwoju całego regionu. Jednak w praktyce wyidealizowana wizja wielostronnej współpracy może okazać się bezskuteczna w konfrontacji z szeregiem czynników uniemożliwiających wdrożenie nowatorskich pomysłów walki z problemem ubóstwa, braku dostępu do wody pitnej i braku żywności. To czy rzetelne, naukowe badania zaprocentują zmianą polityki, czy też będą musiały skapitulować w zderzeniu z ignorancją i chęcią indywidualnych korzyści okaże się w przyszłości.

Maria Sandra Sych


Warning: printf() [function.printf]: Too few arguments in /home/biz-website/ftp/infoswiat/wp-content/themes/netforms/content-single.php on line 81

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>